Bireyin, mevsimlerin ve yiyeceklerin mizacını (temel yapısını) göz önünde bulundurarak beslenmesi, kökleri binlerce yıl öncesine dayanan kadim bir sağlık anlayışının özüdür.
Beslenme, sadece karın doyurmak veya lezzet peşinde koşmak değildir. Köklü tıp geleneklerinde de (Geleneksel Çin Tıbbı, Ayurveda ve İslam Tıbbı / Humoral Patoloji) geçtiği gibi beslenmede; iklimsel koşulların, bireyin doğuştan gelen mizacının (temel yapısının) ve yiyeceklerin enerjetik niteliklerinin hassas bir dengesi vardır. Bu dengeyi kurmak, sadece fiziksel değil, psikolojik ve ruhsal bir esenlik halinin de anahtarıdır.
1. Dört Temel Unsur ve Mizaçlar (Hıltlar)
Kadim gelenekler, evrendeki her şeyin dört temel elementten (Ateş, Hava, Toprak, Su) oluştuğundan bahseder. Bu elementlerin insan vücudundaki karışımı humoral dediğimiz sıvı formlarını oluşturur. Bu humoral durumun bugün modern tıptaki karşılığı hemostazis denilen bireye özgü metabolizma dengesidir. Dört elementin karışımından oluşan akışkanlıklar sonsuz farklılık arz etse de bunları dört ana tip akışkanlık olarak sınıflandırabiliriz.
- Sıcak ve Kuru → Safra (Safravî / Kolera): Safranın temsil ettiği ekşimsi ve yakıcı akışkan
- Sıcak ve Nemli → Kan (Demevî / Sanguine): Kanın temsil ettiği besleyici akışkan
- Soğuk ve Nemli → Balgam (Balgamî / Flema): Bağ dokusunun ana yapısını oluşturan yapışkanımsı akışkan
- Soğuk ve Kuru → Sevda (Sevdavî / Melankoli): Mineral ve vitaminleri içeren, hücresel reaksiyonları sağlayan akışkan
Bunların tamamı matrix denen hücresel sıvı ve intecellüler alan denilen hücresel arası dokuda bulunur. Bunların oransal olarak farklılıkları ve işlevsellikleri mesela kemik hücresi ile karaciğer hücresi arasındaki farkı belirler. Her insan da bu akışkanların belli oranlarda bir karışımıyla doğar. Doğuştan gelen ve kendine has bedensel ve psikolojik durumu şekillendiren bu yapıya mizaç denir. Bunu belirleyen faktör anne ve babadan gelen sperm ve yumurtanın birleşim frekansının enerji dağılımıdır. Bu humoral sıvıların yoğunluk dağılımına göre 9 tip mizaç yapısı vardır. Psikosomatik olarak sağlıklı olmak, kendi doğuştan gelen mizacını dengelemekle mümkündür.
2. Mevsimlerin Mizacı: Doğanın Ritmine Uyum Sağlamak
Mevsimler de kendi mizaç özelliklerini taşır ve bizi doğrudan etkiler. Amacımız, mevsimin ya da mevsim içinde dahi değişiklik gösteren iklimsel farklılıkları dengeleyecek şekilde beslenmektir.
- İlkbahar (Sıcak-Nemli): Doğa canlanır. Vücutta kan (sıcak-nemli) birikme eğilimi vardır. Bu bizim kıpır kıpır olduğumuz dönemdir. Çocuklarda büyümenin en hızlı olduğu mevsimsel dönemdir. Dengeleme Stratejisi: Hafif, arındırıcı, ekşimsi gıdalar (ham meyve, maydanoz, hibuskus vs). Ağır, aşırı baharatlı ve yağlı gıdalardan kaçınmak gerekir.
- Yaz (Sıcak-Kuru): Safra sıvısı artar. Aşırı metabolik hız ve dehidratasyon dediğimiz sıvı kaybına eğilim hakimdir. Dengeleme Stratejisi: Serinletici ve vücudun sıvı kaybını azaltıcı gıdalar (salatalık, karpuz, nane, yoğurt, limon, balık). Kızartma, aşırı baharat ve alkolden kaçınmak gerekir.
- Sonbahar (Soğuk-Nemli): Balgam mizacı artar. Yavaş yavaş metabolik yavaşlama ve yeniden vücutta sıvı birikimi başlar. Dengeleme Stratejisi: Kurutucu ve ısıtıcı gıdalar (sıcak çorbalar, zencefil, tarçın gibi baharatlar, havuç, kış sebzeleri, kuru baklagiller). Soğuk içecekler, dondurma ve aşırı şekerden kaçınmak gerekir.
- Kış (Soğuk-Kuru): Sevda mizacı artar. Ağırlık, soğuk ve kuru hissedilir. Dengeleme Stratejisi: Vücut metabolizmasını hızlandıran ve sıvı kaybını azaltan gıdalar (havuç, tatlı patates, zeytinyağı, hurma). Çiğ ve metabolizmayı yavaşlatan gıdalardan, dehitratasyon dediğimiz sıvı kaybını artıran yemeklerden kaçınmak gerekir.
3. Yiyeceklerin Mizacı: Sadece Kalori Değil, Hücresel Beslenme
Yiyecekler de kendi enerjetik niteliklerine sahiptir. Önemli olan, mevsimin ve bireyin mizacına uygun olanı seçmektir.
- Metabolizmayı hızlandıran gıdalar: Zencefil, tarçın, biber, sarımsak vs. Metabolizması yavaş olan mizaçlar ya da çabuk üşüyen, özellikle sabahları kendine gelmekte zorlanan insanlar ve metabolizması hızlı olsa bile kışın üşüme ve gribal enfeksiyonlar, romatizmal hastalıklar vs önüne geçmek için soğuk mevsimlerde tüketilebilir.
- Metabolizmayı yavaşlatan gıdalar: Yoğurt, salatalık, nane, yeşil çay, muz. Metabolizması hızlı çalışan mizaç yapısına sahip insanlar yani çok hareketli, yerinde duramayan hatta dürtüsel davranan kişiler ve sıcak mevsimlerde tüketilebilir.
- Kurutucu Gıdalar: Buradaki kasıt, vücuttan sıvı kaybettiren yani dehidrate eden gıdalardır. Kuru baklagiller, meyvelerin kurutulmuş hali, zencefil, tarçın gibi keskin baharatlar. Daha yapılı olmaya veya kilo almaya yatkın mizaç yapısındaki insanlar (Balgam, Kan) ve ilkbahar-sonbahar gibi nemli mevsimler için idealdir.
- Nemlendiren Gıdalar: Bunlar vücutta sıvı tutulmasını sağlayan gıdalardır. Avokado, zeytinyağı, yağlı balıklar, yulaf. Zor kilo alan mizaç yapısındaki insanlar (Sevda, Safra) ve kış-yaz gibi mevsimler için idealdir.
4. Mesleklerin Mizacı; Sadece Para mı Kazanıyoruz Yoksa Aynı Zamanda Değişiyor Muyuz?
Yapılan meslek de aynı zamanda mizacı etkileyen önemli faktörlerden biridir. Çünkü mesleğin kendisinin de bir mizacı vardır. Balıkçılık nemlilik oluşturan bir meslek iken, kuzey bölgeler gibi soğuk sularda yapıldığında bu beden üzerinde hem nemlendiren hem de soğuma dediğimiz metabolizmayı yavaşlatan bir etki yaratacaktır. Laboratuar çalışanları soğuğa kronik maruz kalacaklardır bu da onların metabolizmasında yavaşlama eğilimi oluşturacaktır. Asfalt ya da fırın işçiliği metabolizmayı hızlandıran bir meslek iken baharat işçiliği vücutta kronik olarak dehidratasyon eğilimi oluşturacaktır.
5. Kişisel Mizacını Dengeleyecek Beslenme
Buradaki en önemli adım, kendi doğuştan gelen mizacınızın tespit edilebilmesidir. Bunun yanında yaş, cinsiyet, iklimsel koşulları, yapılan meslek ve de gıdaların mizaçları da göz önünde az çok bulundurulabilirse hem bedensel hem de psikolojik tarafı olan mizacın, somatopsikolojik dengesi dengelenebilecektir. Bu hem sizin romatizma gibi bedensel semptomları hem de anksiyete gibi psikolojik semptomları daha az yaşamanızı sağlayacaktır.
Sonuç: Bütüncül Bir Şifa Sanatı
Bu kadim bilgelik, standart bir diyet listesi sunmaz. Esnek, kişiye özel ve doğayla uyum içinde olan bir yaşam felsefesidir. Mevsimlerin döngüsünü gözlemlemek, kendi bedenimizi dinlemek ve soframızdaki yiyeceklerin sadece kimyasallardan değil, bizi bir tarafa doğru meyil ettiren enerjiden ibaret olduğunu hatırlamak, sağlığımız üzerinde söz sahibi olmamızı sağlar. Bir sonraki öğününüzde, sadece “ne yediğinizi” değil, “o yemeğin sizde nasıl bir hissiyat oluşturduğunu” düşünün. Unutmayın, ideal beslenme, mevsimin, senin ve sofranın mizacını buluşturan dengeyi yakaladığın andır.
